Si Buncireung

Jaman baheula aya hiji budak pahatulalis, ngaranna Si Buncireung. Manéhna téh geus teu boga indung ogé teu boga bapa lantaran geus ditinggalkeun maot. Lantaran kitu daharna oge ukur sakapanggihna, kitu ogé lamun aya anu haat méré. Ari pagawéan sapopoéna biasa waé lumrahna budak – ulin.

       Najan pagawéan ukur ulin manehna ogée tétéla Si Buncireung téh budak pinter. Sajeroning ulin Si Buncireung sok naheun bubu – ngala lauk, meureun Si Buncireung sok niténan jalma kolot sok naheun bubu di walungan pikeun ngala lauk.
       Kacaritakeun dina hiji poé Si Buncireung naheun bubu, tapi lain di walungan, ieu ma naheun bubuna dina cileuncang sanggeus raat hujan gedé. Dina pikirna sugan waé loba jelér atawa tumras nareureus ti wahangan. Sanggeus sabaraha lila éta bubu ku Si Buncireung ditéang tuluy dijait, barang diilikan horéng anu asup kana bubu téh lain lauk jelér atawa tumras, tapi anak anggay-anggay. Ceuk pikirna “keun waé anak anggay-anggay ogé keur batur ulin”.

       Keur anteng ulin, sok anak anggay-anggay téh diteundeun dina luhur batu lémprah, crub bubuna ditaheunkeun deui kana cileuncang. Teu ku hanteu barang Si Buncireung keur ngancrubkeun deui bubu ari cok téh anak anggay-anggay dipacok hayam. Si Buncireung ngahuleng, handeueul, hatena sedih – asa kaniaya. Saterusna Si Buncireung néangan nu boga hayam, rék ménta ganti. Nu boga hayam kalahka ngambek malah ngajak ka Raja. Maksudna ménta putusan saha nu salah?

       Waktu keur ngariung antara Si Buncireung, nu boga hayam, jeung Raja, ngong aya sora hariring tan katingal. Kieu pokna:

Cir cir, budak buncir,

naheun bubu di cileuncang,

meunang anak anggay-anggay,

si anggay dipacok hayam.

Hayam gantina.

Raja pok ngawalon, mutus perkara, “kadéngé ku saréréa, yén anu boga dosa téh hayam, nya wayahna hayam anu kudu jadi gantina!”

       Si Buncireung atoh kacida mireng putusan Raja kitu téh, najan dina haténa mah angger asa nyaah ka anak anggay-anggay. Éta hayam dikékélék waé, dibabawa ka ditu ka dieu, dibawa ulin bari angger naheun bubu mah teu eureun. Laju hayam téh dibawa ka saung lisung – sina milu nyatu, macokan bangsal anu ngaracleng tina panutuan. Naha atuh barang hayam keur anteng macokan bangsal anu pabalatak, “gejret” téh hayam katinggang halu anu karék disarandékeun kana bilik saung lisung. Halu anu disarandékeun ku si ema-ema ngagéréléng terus ngaguprak, pas nenggel kana hayam Si Buncireung. Teu kira-kira wé sedihna, nalangsa ari ras hayam kameumeut gaganti anak anggay-anggay paéh sapisan katinggang halu. Ari dipénta haluna ka Si Ema - anu bogana, jawabna téh cenah “Ujang kapan éta téh banda Ema anu ngan hiji-hijina. Kumaha atuh?”

       Saterusna Si Buncireung jeung Si Ema – nu boga halu, baradami rék ménta kamandang ti Raja.

       Sarua jeung ti heula barang keur ngarariung téh ngong deui aya hariring tan katingal. Kieu pokna:

Cir cir, budak buncir,

naheun bubu di cileuncang,

meunang anak anggay-anggay,

si anggay dipacok hayam,

si hayam katinggang halu.

Halu gantina.

       “Kadéngé ku saréréa, yén anu boga dosa téh halu, nya wayahna halu boga Si Ema anu kudu jadi gantina!” Walon Raja. Atuh ayeuna mah Si Buncireung ukur boga halu bari jeung tacan bisa makéna, ukur dibabawa ulin wé ka ditu ka dieu bari teu lésot bubu.

       Hiji waktu deui indit ka sawah, maksudna rék naheukeun bubu di sawah anu loba caian. Cag halu teh diécagkeun dina galengan sawah. Naha atuh barang manéhna keur jongjon memener bubu di sisi sawah anu caina ngagenclang hérang, bet aya munding sarakit liwat ka dinya – “gerekgek” ngidek halu datang ka rikesna. Halu potong jadi dua. Si Buncireung ceurik balilihan. Si Buncireung keukeuh méménta munding jadi ganrina. Nu boga munding rasa teu boga dosa, da puguh sato-héwan. Pokna téh “teu umum jeung teu kira-kira ari munding kudu dipaké ngagantian halu mah.”

       Lantaran pakeukeuh-keukeuh bring waé duanana marangkat ka Kangjeng Raja, rék ménta kaadilan. Tapi sakumaha nu enggeus-enggeus putusan téh mangmeunangkeun deui Si Buncireung. Ngong deui aya hariring tan katingal. Kieu pokna:

Cir cir, budak buncir,

naheun bubu di cileuncang,

meunang anak anggay-anggay,

si anggay dipacok hayam,

Si hayam katinggang halu,

si halu kaidek munding.

Munding gantina.

“Tah geuning, kadéngé meureun ku saréréa yén anu kudu jadi gaganti banda Si Buncireung téh munding, da bongan munding ngidek halu bogana Si Buncireung.” Raja ngalahir.
       Si Buncireung bungahna nataku cong nyembah bari ngucap nuhun. Leungit anak anggay-anggay datang hayam, leungit hayam datang halu, ayeuna leungit halu ganti ku munding. Ari munding kapan aya hargaan. Mun dijual aya duitan. Kitu deui mun digawékeun, diséwakeun ka tukang nyambut, meureun meunang pangasilan - ngadatangkeun duit.

       Ayeuna mah boga munding Si Buncireung téh, munding jalu gedé pisan, tandukna baplang rada dongkol saeutik. Munding téh sapopoéna dibabawa ulin wé, diangon, dimandian. Resep cenah ayeuna mah ulin téh bari diuk ‘na tonggong munding. Tapi angger bubu mah teu tinggaleun, unggal poé dibabawa, lumayan paranti ngala beunteur. Tengah poé éréng-éréngan munding téh diiuhkeun da geus seubeuheun baranghakan, nyatuan jukut anu sakitu haréjona, jukut anu keur meumeujeuhna montok. Munding disina ngiuhan handapeun tangkal buah limus. Demi limus keur meumeujeuhna meuhpeuy buahan, pakél kénéh meujeuhna cetrokeun, mun dirujak bakal karasa gaharna. Si Buncireung jongjon naheunkeun bubu dina susukan.

       Hanjat ti susukan kakarék gé gék Si Buncireung diuk gigireun Si Baplang, ana gebut téh Si Baplang katinggang pakél pas huluna pisan, datang ka paéhna. Si Buncireung ngahuleng, asa teu percaya. Gerentesna “naha ukur katinggang pakél maké kudu paéh? Ah mana kitu gé kersa Gusti.” Tapi angger ari hanjelu mah. Terus manéhna datang ka nu boga tangkal buah limus, ménta éta tangkal buah limus jadi gantina, da nu enggeus-enggeus gé kitu – jero pikirna. Ari nu boga tangkal limus kalah ngajawab “kop waé ari pakél mah pira gé pakél, ngan ari kudu ngagantian jeung tangkalna mah teu kira-kira atuh, barina gé salah saha ngiuhkeun munding handapeun tangkal limus nyaho keur pakélan bari keur gedé angin.” Omongna nyalahkeun.

       Lantaran keukeuh ménta tangkal buah limus, kapaksa nu boga tangkal limus téh ngajak ka Kangjeng Raja pikeun ménta pangadilan. Saperti biasa nu ngadakwa jeung anu didakwa téh ditalék saurang-saurang. Teu kosi lila ngong aya sora hariring tan katingal. Kieu pokna:

Cir cir, budak buncir,

naheun bubu di cileuncang,

meunang anak anggay-anggay,

si anggay dipacok hayam,

Si hayam katinggang halu,

si halu kaidek munding,

si munding katinggang pakél.

Pakél gantina.

Jelas tah Buncir? Yén anu kudu jadi gaganti munding téh lain tangkal buah limus tapi pakélna. Nya ayeuna mah wéyahna waé nyanéh kudu tarima yén pakél limus téh gagabti munding, jadi banda manéh.

       Demi Si Buncireung, mimitina mah enya asa diteungteuinganan. Piraku ari munding disaimbangkeun jeung pakél mah. Tapi pikir kituna téh teu lila, manéhna gancang sadar yén takdir teu bisa dipungkir. “Sumuhun pangersa Gusti, abdi ngésto kana putusan Gusti ku anjeun, mana kitu parantos milik abdi.” Kitu ceuk Si Buncireung.

       Nyaaheun pisan kana pakél téh ka mamana teu weléh dibabawa, marak jeung naheun bubu ogé dibawa. Pakél téh dikeukeuweuk ditatangkeup dina dadana. Bérés naheunkeun bubu dina kamalir sawah anu loba caian gék Si Buncireung diuk dina batu lémprah sisi wahangan anu caina hérang ngagenclang. Barang rét ka lebah téoh rame barudak awéwé pating cirihil bari marandi di wahangan, icikibung bari silanglang. Rét kanu saurang anu rambutna panjang ngarumbay, cicirihilan nyimbeuhan baturna. Barang keur kitu, teu kahaja éta mojang téh ngarérét deuih ka Si Buncireung anu keur ngaso ‘na batu lemprah bari nyenyekel pakél limus. Najan rada anggang jelas pisan katingalieun ku éta mojang. Manahoréng putri Raja anu ngawasa éta nagara.

       “Aduh Bibi, ku hoyong teuing itu anu dicecekel ku budak itu. Suhunkeun Bibi!” Nyi putri ngageur ka pangasuhna.

       “Mana Ndén, naon?” Jawab Emban, pangasuhna.

       “Itu di budak itu, saha sih Mbi?”

       “Euh, éta mah Si Buncireung atuh Ndén,” ceuk mojang anu saurang – anak patih karajaan.

       “Saha Si Buncireung téh Bibi? Putri nalék deui.

       Derekdek ku Bibi Emban dicaritakeun yén ari téh Si Buncireung budak pahatulalis – geus ditinggalkeun maot ku indung-bapana. Haténa mah karunyaeun Ndén Putri téh tapi naha anjeunna banget ku palayeun pisan kana pakél anu dikeukeuweuk ku Si Buncireung.

       Gancangna carita éta paramojang anu limaan téh nyalampeurkeun ka Si Buncireung, ngolo pakél anu teu lésot tina tangkeupan.

       “Buncir weyahna eta pakel dipenta wae, ieu Ndén Putri palayeun  Cenah eta kudu dibeuli nya dibeuli. Atawa hayang ditukeuran ku naon?”  Emban ngolo ka Si Buncireung.

       “Teu bisa Bibi, ieu téh banda kuring anu ngan sakieu-kieuna.” Jawab Si Buncireung.

       “Nyanéh apal teu Buncir, ari Ndén Putri téh putra saha .....?” Mojang anu katilu nyempal.

       “Nya apal atuh. Putra Kangjeng Raja anu kawentar adil tur wijaksana.” Si Buncireung ngajawab.

       “Éta geuning apal. Sok atuh geura pasihkeun ka Ndén Putri, bisi anjeun dihukuman. Kumaha ké lamun dihukum gantung?” Si Emban nyinsieunan.

       Mireng omongan Si Bibi Emban kitu Si Buncireung reuwaseun. Haténa ngaleketey inggis jeung paur. Asa enya tihang gantungan téh geus di hareupeun. Éléh déét, song waé éta pakél téh diasongkeun, dipasihkeun ka Ndén Putri, najan haténa mah teu téga ngalésotkeun kacooan kameumeutna.

       Pakél ditampanan ku Ndén Putri, lajeng dituang. Katingalna raoseun naker.
       “Aduh Bibi, Buncir. Enyaan geuning ngeunah pisan ieu pakél téh, karasana gahar tur seger. Eukeur mah tas capé mandi – icikibung jeung silanglang, dahar pakél anu sakieu ngeunahna, jagjag deui yeuh awak téh.” Carios Ndén Putri.

       Si Buncireung teu loba carita. Manéhna ngalimba, asa baluas nénjo pakél kameumeutna dikokos Ndén Putri. Léos waé indit ninggalkeun paramojang anu keur arulin sisi wahangan. Inditna lain ka saung pangbalikan, tapi kalah asup ka karaton seja pupulih ka Kangjeng Raja.

       Barang anjog ka payuneun Raja derekdek nyaritakeun kajadianana perkara pakél limus anu dituang putri.

       “Aduh tiwas Gusti, pakel gentosan munding téh disuhunkeun ku Ndén Putri, dituang harita kénéh. Atuh banda abdi téh mung katun ieu waé, bubu anu satia nyarengan.” Ceuk Si Buncireung ka Raja.

       “Baruk.... Kitu sugan? Ké atuh ari kitu mah dagoan datangna anak kami. Teu hadé ari sidang bari euweuh anu didakwana. Lamun bener, anak kami kudu dihukuman.” Walon Raja.

       Teu kosi lila nungguan, para mojang sarumping kairing Ndén Putri anu tadi nuang pakél limus. Srog ka payuneun Raja sejana rék pupulih bané tos ameng mandi di wahangan bari icikibung jeung silanglang.

       “Aeh geuning Buncir aya di dieu?” Ndén Putri kagét. Tapi Si Buncireung teu léeméek najan sakemék. Ngan luk waé tungkul, manéhna ngarasa ajrih anu pohara.

       Teu diantoskeun lami Kangjeng Raja gancang nakon ka Ndén Putri, perkara kajadian anu sabenerna kaalaman boh ku Ndén Putri boh ku Si Buncireung. Ndén Putri ogé teu nampik kana sagala caritaan anu ditepikeun ku Si Buncireung ka ramana. Sadayana persis sami tur akur.

       Barang keur ngariung silidugikeun kamandang, ngong aya sora hariring tan katingal. Kieu pokna:

Cir cir, budak buncir,

naheun bubu di cileuncang,

meunang anak anggay-anggay,

si anggay dipacok hayam,

Si hayam katinggang halu,

si halu kaidek munding,

si munding katinggang pakél,

si pakél dituang putri.

Putri gantina.

Atuh pok Raja ngalahir:

       “Kapireng ku saréréa? Yén anu kudu jadi gaganti pakél téh tétéla anak kami – Ndén Putri anu geus kumawani nyisikudi hak deungeun. Kula moal rék cueut ka nu hideung ponténg ka nu konéng. Kaadilan perelu diutamakeun. Patih..... tabeuh bendé kabuyutan, embarkeun ka sakumna rahayat! Kula rék ngawinkeun anak kami ka Si Buncireung!” Kangjeng Raja ngagalantang.

       Cacap Raja ngalahir kitu. Sakedét nétra salin jinis jadi sinatria anu gagah perkosa, kasep ngaléempéeréeng konéng, payus ngaréndéng jeung putri raja anu geulisna tanding widadari. (Dodo Suwondo)

Carita ti Uyut di ka Ninikeun, ti Nini di ka indungkeun, ti Indung di ka kuringkeun